13 واقعیت پنهان درباره عایدی و آینده رشته باستان شناسی در ایران
به گزارش مجله تور مالزی، بسیاری از داوطلبان کنکور و علاقه مندان به تاریخ، با رویای یافتن جام های زرین و کشف شهرهای گمشده وارد رشته باستان شناسی می شوند. اما واقعیت این رشته در ایران، آمیخته ای از شور و اشتیاق وصف ناپذیر و چالش های مالی جدی است. در این مقاله قرار است بدون هیچ گونه فیلتر و سانسوری، به آنالیز دقیق بازار کار، رتبه های قبولی، شکاف درآمدی میان پروژه های دولتی و آزاد و بعلاوه مهارت هایی بپردازیم که می تواند یک باستان شناس را از یک فرد بیکار به یک متخصص پول ساز تبدیل کند. اگر می خواهید بدانید که آیا باستان شناسی صرفاً یک سرگرمی علمی است یا می تواند به عنوان یک شغل ثابت روی آن حساب کرد، تا انتهای این مطلب با ما همراه باشید.
01
آیا باستان شناسی فقط کلنگ زدن در بیابان است؟
یکی از بزرگترین سوءبرداشت ها درباره این رشته، خلاصه کردن آن در عملیات حفاری (Excavation) است. در حالی که بخش بزرگی از کار یک باستان شناس حرفه ای، در آزمایشگاه ها، موزه ها و پشت سیستم های کامپیوتری می گذرد. امروزه تنوع شغلی در این حوزه از آنالیز های سطحی شروع شده و تا بازسازی اشیاء، مستندنگاری دیجیتال و حتی موزه داری ادامه می یابد. یک باستان شناس مدرن باید بتواند به میزان یک نقشه بردار با دوربین های توتال استیشن کار کند و به میزان یک شیمیدان از مواد آزمایشگاهی برای حفاظت از آثار باستانی سردر بیاورد.
02
چارت درسی و غول کنکور برای دانشگاه های برتر
برای ورود به دانشگاه های تراز اول ایران مثل دانشگاه تهران، دانشگاه هنر یا شهید بهشتی، داوطلبان باید رتبه های ممتازی کسب نمایند. چارت درسی این رشته ترکیبی از هنر، تاریخ، زمین شناسی و زیست شناسی است. دانشجو در طول دوران تحصیل با دروسی همانند سفال گری، باستان شناسی پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسلامی آشنا می گردد. رقابت برای صندلی های دانشگاه های تهران بسیار سنگین است و معمولاً رتبه های زیر 1000 منطقه یک و دو شانس قبولی در روزانه را دارند. اما نکته مهم اینجاست که داشتن مدرک از این دانشگاه ها، تنها نیمی از راه استخدام در میراث فرهنگی را هموار می نماید.
03
واقعیت عایدی در ایران؛ شکاف دولتی و پیمانی
عایدی در باستان شناسی ایران به دو دسته کلی تقسیم می گردد: حقوق ثابت دولتی و عایدیهای پروژه ای. کارمندان رسمی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی (Ministry of Cultural Heritage) حقوقی مشابه سایر کارمندان دولت دریافت می نمایند که اغلب برای یک زندگی مرفه کافی نیست. اما در مقابل، پروژه های باستان شناسی نجات بخشی (Salvage Archaeology) که در محل سدسازی ها یا پروژه های عمرانی بزرگ تعریف می شوند، عایدیهای بسیار بالاتری دارند. یک کارشناس ارشد با تجربه در یک پروژه پیمانی چند ماهه، می تواند عایدیی معادل چندین ماه حقوق کارمندی کسب کند، مشروط بر اینکه تخصص فنی بالایی داشته باشد.
04
مهارت های پول ساز؛ فراتر از بیل و کلنگ
اگر می خواهید در این بازار اشباع شده رقابت کنید، باید به سراغ مهارت های جانبی بروید. تسلط بر سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و فتوگرامتری (Photogrammetry) برد شما را در استخدام تضمین می نماید. امروزه پروژه های بزرگ احتیاج مبرمی به افرادی دارند که بتوانند محوطه های باستانی را با پهپاد نقشه برداری نموده و مدل های سه بعدی از آثار تهیه نمایند. این مهارت ها نه تنها در ایران، بلکه در شرکت های مهندسین مشاور و پروژه های بین المللی نیز بسیار خریدار دارد و حقوق دریافتی شما را تا دو برابر افزایش می دهد.
05
مهاجرت با باستان شناسی؛ اعتبار جهانی مدارک ایران
ایران بهشت باستان شناسان جهان است و به همین علت، فارغ التحصیلان دانشگاه های برتر ایران اعتبار بالایی در دانشگاه های اروپا و آمریکا دارند. اپلای (Apply) در این رشته برای مقاطع دکتری بسیار مرسوم است. کشورهایی مثل آلمان، فرانسه و ایتالیا به علت داشتن موسسات باستان شناسی قدرتمند در ایران، به راحتی به دانشجویان مستعد ایرانی بورسیه تحصیلی می دهند. اما نکته کلیدی، داشتن مقالات علمی در نشریات معتبر و تسلط کامل به زبان انگلیسی یا زبان کشور مقصد است. باستان شناسی یکی از معدود رشته های علوم انسانی است که پتانسیل بالایی برای دریافت فاند (Fund) تحصیلی دارد.
06
چالش های استخدام و جنبه های خاکستری
استخدام در بدنه دولتی میراث فرهنگی با چالش های بوروکراتیک (Bureaucracy) فراوانی روبروست. بسیاری از فارغ التحصیلان سال ها به صورت قراردادی و بدون امنیت شغلی در موزه ها یا پایگاه های میراث جهانی مشغول به کار هستند. عدم تخصیص بودجه کافی برای کاوش های داوطلبانه و پژوهشی باعث شده تا بیشتر فعالیت ها به کاوش های اضطراری محدود گردد. این موضوع باعث ایجاد یک فضای رقابتی شدید و گاهی ناعادلانه برای تصاحب پروژه های کوچک می گردد که اعتماد فارغ التحصیلان جوان را نسبت به آینده شغلی خدشه دار می نماید.
07
ارتباط با علوم دیگر؛ از روانشناسی تا جرم شناسی
باستان شناسی مدرن تنها مطالعه اشیاء نیست، بلکه مطالعه رفتار انسان های گذشته است. ارتباط این رشته با جامعه شناسی و روانشناسی تکاملی بسیار تنگاتنگ شده است. از سوی دیگر، شاخه ای به نام باستان شناسی قانونی (Forensic Archaeology) وجود دارد که در پرونده های جنایی و یافتن بقایای انسانی در صحنه های جرم به پلیس یاری می نماید. این تنوع نشان می دهد که یک باستان شناس می تواند در محیط هایی کاملاً متفاوت از بیابان و محوطه تاریخی فعالیت کند و دانش خود را در خدمت عدالت یا علوم اجتماعی قرار دهد.
08
تصویر باستان شناسی در رسانه ها؛ کلیشه ایندیانا جونز
سینما با شخصیت هایی مثل ایندیانا جونز یا لارا کرافت، تصویری اکشن و هیجان انگیز از این رشته ساخته است که با واقعیت فرسنگ ها فاصله دارد. در جهانی واقعی، کشف یک تکه سفال شکسته که تاریخ یک منطقه را تغییر می دهد، بسیار ارزشمندتر از یافتن یک مجسمه طلایی بدون کانتکست (Context) تاریخی است. رسانه ها معمولاً جنبه های علمی و تحلیل های آزمایشگاهی طولانی مدت را حذف می نمایند تا مجذوب کنندهیت بصری ایجاد نمایند. همین موضوع باعث شده تا بسیاری از دانشجویان در ترم های اول تحصیل، با برخورد به واقعیت های خشک علمی دچار سرخوردگی شوند.
09
اسرار پشت پرده و زندگی در کمپ های کاوش
زندگی یک باستان شناس در طول فصل کاوش، تجربه ای منحصر به فرد است. دوری از خانواده، زندگی در چادر یا خانه های روستایی با امکانات کم و بیدار شدن پیش از طلوع آفتاب بخشی از روتین این شغل است. اما در همین سختی ها، لذت کشف و ارتباط نزدیک با جوامع محلی نهفته است. بسیاری از باستان شناسان معتقدند که برترین دوستی ها و عمیق ترین تجربیات انسانی آن ها در همین کمپ های کاوش (Excavation Camp) شکل گرفته است، جایی که سلسله مراتب دانشگاهی جای خود را به همکاری تیمی برای نجات تاریخ می دهد.
10
خطاهای علمی گذشته و بازنگری در یافته ها
تاریخ باستان شناسی پر از ادعاهایی است که بعدها رد شده اند. در گذشته، بسیاری از باستان شناسان با نگاهی استعماری یا برای اثبات نظریات نژادی به کاوش می پرداختند. اما امروزه با استفاده از روش های تاریخ گذاری دقیق مثل کربن 14 (Radiocarbon dating) و تحلیل های ژنتیکی، بسیاری از فرضیات قبلی زیر سوال رفته اند. این نشان می دهد که باستان شناسی علمی پویا است و هر فارغ التحصیل نو می تواند با ابزارهای نوین، بخشی از تاریخ را که به اشتباه روایت شده، اصلاح کند.
11
سرمایه گذاری در گردشگری باستان شناختی
یکی از مسیرهای نو عایدیزایی، راه اندازی استارتاپ های گردشگری تخصصی (Archaeotourism) است. باستان شناسانی که توانایی روایت گری (Storytelling) دارند، می توانند تورهای علمی برای گردشگران داخلی و خارجی برگزار نمایند. این حوزه در ایران بسیار بکر است و با توجه به غنای تاریخی کشور، پتانسیل عایدیزایی ارزی بالایی دارد. در واقع، تبدیل دانش خشک باستان شناسی به تجربه ای مجذوب کننده برای عموم مردم، مهارتی است که کمتر کسی در پی آن می رود اما بازار بسیار تشنه ای دارد.
12
نقش تکنولوژی در حفظ آثار در معرض خطر
با افزایش تهدیدات محیطی و انسانی، باستان شناسی دیجیتال (Digital Archaeology) به یک ضرورت تبدیل شده است. استفاده از اسکنرهای لیزری برای ثبت میلی متری بناها قبل از تخریب احتمالی، شغلی تخصصی و گران قیمت محسوب می گردد. متخصصانی که در ایران بر این ابزارها مسلط هستند، تعدادشان بسیار اندک است و شرکت های سدسازی یا شهرداری ها برای پروژه های ارزیابی اثرات میراث فرهنگی (HIA) مبالغ قابل توجهی به آن ها پرداخت می نمایند. این دقیقاً همان جایی است که علم باستان شناسی با مهندسی گره می خورد.
13
نتیجه گیری؛ آیا این رشته برای شما مناسب است؟
باستان شناسی در ایران رشته ای برای افراد عاشق و شکیبا است. اگر در پی ثروتمند شدن سریع هستید، این رشته انتخاب مناسبی نیست. اما اگر به تحقیق، سفر، کار در طبیعت و کشف رازهای سر به مهر علاقه دارید و در کنار آن حاضر هستید مهارت های نرم افزاری و مدرن را یاد بگیرید، می توانید زندگی شغلی پربار و از نظر مالی معقولی داشته باشید. کلید موفقیت در این رشته، تک بعدی نبودن و حرکت به سمت تخصص های نایاب است که بازار کار به شدت به آن ها احتیاج دارد.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران